Te Kuputaka o Tahua 2026 | Glossary for Budget 2026 documents
Tāpiritanga
Ko te rahi o ngā pūtea hou ka noho wātea i ia Tahua ka tāpuitia ki ētahi kōpaki ka kīia ko ngā tāpiritanga. Koinei te rahi o te pūtea tāpiri ka noho wātea mō ngā whakatau Tahua ka whakarahi ake, ka whakaheke iho rānei i te moniwhiwhi.
Tāpiritanga Whakahaere
Ko te tāpiritanga whakahaere te rahi o ngā pūtea hou ka noho wātea mō ngā whakahaeretanga o ia rā o te kāwanatanga.
Tāpiritanga Wāriu
Ko te tāpiritanga wāriu te rahi o ngā pūtea tāpiri ka noho wātea hei hoko mai i ngā rawa ka whakarahi ake i te wāriu o te ripanga kaute o te Karauna, hei tauira, ko te haumitanga ki ngā rawa angaanga pērā ki ngā kura me ngā hōhipera.
Te arotake ā-tau
Ko te whakatātare a te Whare Pāremata me ōna kōmiti i te whaihua i te tau kua pahure, me ngā whakahaeretanga o nāianei o ngā tari Kāwanatanga, ngā Tari o te Pāremata, ngā pokapū Pāremata, ngā hinonga Karauna, ngā hinonga Kāwanatanga me ngā rōpū tūmatanui.
Tuaritanga
Ko ngā Tuaritanga he whakaaetanga ā-ture ka tukuna e te Pāremata ki te Karauna, ki tētahi Tari o te Pāremata rānei kia whakamahi i ngā rauemi tūmatanui. Ka whakatakotoria ngā Tuaritanga i roto i ngā Ture Tuaritanga (tirohia te Pire Tuaritanga kei raro) me ngā Whakatau Tata o ngā Tuaritanga.
Pire Tuaritanga
He pire nā te Kāwanatanga ka tono kia whakamanatia e te Pāremata te whakapau moni tūmatanui, te whai taumahatanga hoki. Ka whakatakotoria ngā āmiki o ngā mahere whakapau pūtea a te Kāwanatanga i roto i ngā pepa ka tāpaea e pā ana ki ia Pire Tuaritanga, ka whakamanatia hei Ture Tuaritanga i te whakaturehia o te Pire (Tirohia ngā Whakatau Tata Tuaritanga).
Rawa
He rauemi e whakahaeretia ana e tētahi hinonga. He rauemi tētahi mea he pitomata ratonga tōna, he āheinga tōna rānei ki te whakawhanake painga ōhanga.
Takenga
Te taumata pūtea ka whakaaetia mō ia momo whakapaunga (hei tauira, ko te Tuari Pūtea Mātauranga).
Te Tahua
Ko te Tahua te Pire Tuaritanga ka whakatēpuhia ki te Pāremata i te Rā Tahua hei whakamana i tā te kāwanatanga whakapau pūtea mō te tau ahumoni ka whai ake. Ko te tukanga ka whai wāhi te whakarite, te mahi mauhanga hoki mō ngā kaupapahere ōhanga me ngā mahere whakapaunga a te Kāwanatanga mō ia tau, ka hua mai i te whakapuakitanga o tētahi Pire Tuaritanga me te tukunga o te tauākī Tahua.
Te Tiro Wawe ki te Tahua
Ko Te Tiro Wawe ki te Tahua, arā, ko te Budget at a Glance tētahi tirohanga whānui o ngā pārongo Tahua, ā, kei roto ngā kaupapa matua mā ngā hunga arapāhō, mā te marea hoki.
Te Whakahounga Ōhanga, Moni Tūmatanui hoki o Te Tahua (arā, ko te BEFU)
Kei whai wāhi ki Te Whakahounga Ōhanga, Moni Tūmatanui, arā, ko te Budget Economic and Fiscal Update hoki o Te Tahua ngā matapae ōhanga a Te Tai Ōhanga, me ngā matapae tauākī ahumoni a te Kāwanatanga, tae ana ki ngā hīraunga ahumoni o ngā whakataunga a te Kāwanatanga me ētahi atu pārongo e hāngai ana ki te anganga moni tūmatanui, ōhanga hoki. Ka matapakina hoki i roto i te BEFU ngā tūraru matua ki ngā matapae ōhanga me ngā matapae moni tūmatanui.
Te Rā Tahua
Ko te rā ka tohua e te Minita Ahumoni, ka tāpaea e te Kāwanatanga tōna Tahua, ka tukuna hoki te tauākī Tahua.
Te Tauākī Kaupapahere Tahua
He pepa ka tāpaea e te Minita Ahumoni i ngā marama tata i mua i te Tahua, hei āhuahua i te Tahua me ōna whāinga kaupapahere. Ka arotake te Kōmiti mō te Ahumoni me te Whakapaunga i te Tauākī Kaupapahere Tahua, ā, ka pūrongo atu ki te Whare Pāremata.
Te Whakatakinga Tahua
He tauākī Te Whakatakinga Tahua, arā, ko te Budget Speech, mā te Minita Ahumoni e kōrero ā te tīmatanga o te tautohetohe Tahua a te Pāremata. Ko te arotahi matua o te tauākī ko te tūnga whānui o te moni tūmatanui me te ōhanga, ko ngā whāinga kaupapahere matua o te Kāwanatanga, me pēhea hoki aua whāinga matua e whai pūtea.
Whakapaunga pūrawa
He whakapaunga nā te hoko mai i ngā rawa, te whakawhanake rānei i ngā rawa (tae ana ki ngā rawa kikokiko, ngā rawa tūrehurehu rānei, ngā rawa ahumoni rānei, me te mana pupuri i ngā hinonga).
Te Tauine Utuhoko (CPI)
Ko te tauine ō-kawa o Tatauranga Aotearoa hei ine i te pāpātanga o te panoni o ngā utu o ngā hautaonga me ngā ratonga ka hokona mai e ngā kāinga. Kāore ngā inenga matua, tūāpapa rānei o te pikiutu tukipū e aro ana, ka paku aro atu rānei ki ngā nekehanga utu mōrahi, whakarangirua rānei.
Pēhanga Utu
He pūtea anō ka hiahiatia, nā te kaha o te popono i ngā ritenga kaupapahere o nāianei (hei tauira, ko te pikinga o te tipu o te taupori, ngā panoni o te hangapori rānei), te pikinga utu ki te whakarato, ki te whakatūturu rānei i te tuku ratonga nā ngā āhuatanga mākete o waho (hei tauira, ko te pikiutu tukipū, ko te pikinga utu rānei o ngā whakataunga utu mahi ngātahi me ngā pēhanga pikinga utu), te kawe rānei i tētahi herenga ā-ture, herenga waeture rānei.
Iho-Karauna
He tūtanga pūrongo kei roto te Karauna, ngā tari kāwanatanga, ngā Tari o te Pāremata, ngā pokapū Pāremata, Te Kaitiaki Tahua Penihana Kaumātua o Aotearoa (NZS), Te Pūtea Matua hoki.
Whakapaunga Iho-Karauna
Ngā whakapaunga moni o ia rā (hei tauira, ko te takuhe tokoora, te utu mahi mō ngā kaimahi kāwanatanga, ngā utu ahumoni, te ū ki te waonga ā-motu te aha atu hoki) hāunga ko ngā whakapaunga pūrawa mō te hanga, te hoko mai rānei i ngā rawa ōkiko. He inenga whakawhāiti tēnei o ngā utu whakapaunga, ā, kei roto ngā whakapaunga moni-kore, pērā ki te hekenga wāriu o ngā rawa ōkiko.
Whiwhinga Iho-Karauna
Ko te nuinga he whiwhinga tāke ka kohia e te Kāwanatanga, heoi, ka whai wāhi hoki ngā whiwhinga moni haumitanga, te hokonga atu o ngā hautaonga me ngā ratonga me ētahi atu moniwhiwhi o te iho-Karauna.
Te Anganga Ōhanga
He whakamāramatanga o te whakataunga mō te ōhanga e tinga ana ka hua mai ā te wā heke. Kei roto i te anganga ngā tohu ōhanga kua matapaetia, pērā ki te tapeke wāriu hokonga (tae ana ki ngā wāhanga nui o te tapeke wāriu hokonga, arā, ko te GDP), ngā utu hokohoko, te koremahi me te whai mahi, me te tūnga taurite pūtea o nāianei o te tapeke utu.
Ngā Whakatau Tata o ngā Tuaritanga
Ko tētahi puka kei roto ngā pārongo tautoko ki te Pire Tuaritanga. I konei ka whai wāhi ngā pārongo pērā ki te takiwā ā-ture o ia whakapaunga pūtea, ngā whāinga whakatutuki mō te whakapaunga pūtea, ka pēhea te ine i te mahi, ā, he aha i rerekē ai te rahi o te pūtea i ia tau. Ka whakatēpuhia tahitia tēnei puka me te Pire Tuaritanga ki te Pāremata i te Rā Tahua.
Tau ahumoni
Ko tētahi tau, e ai ki ngā ritenga mō te ahumoni tūmatanui, arā, ko te wā ka tīmata i te 1 o Hurae o tētahi tau ā-maramataka ki te 30 o Hune o te tau ka whai ake.
Rawa ahumoni
Tētahi rawa ahakoa he moni tūturu, ko tētahi tūtanga pakihi nō tētahi atu hinonga (ngā hea), ko tētahi tika ā-kirimana ki te whiwhi moni, hea rānei (ngā tāke kia utua mai me ngā tāke ACC), tētahi tika rānei ki te whakawhiti i tētahi rawa ahumoni, tētahi taumahatanga rānei i runga i ngā tūtohu pai (te piki o ngā mino).
Taumahatanga ahumoni
He taumahatanga, he herenga ā-kirimana ka utua ki te moni (he tāka kāwanatanga, nama kia utua rānei), ko te tika rānei kia whakawhiti i tētahi rawa ahumoni, tētahi taumahatanga ahumoni rānei i runga i ngā tūtohu taumaha (te heke o ngā mino).
Whakamaunga moni tūmatanui (wā-poto)
He tohu o ngā whakamaunga o te Kāwanatanga mō ngā whakapaunga whakahaere, ngā moniwhiwhi whakahaere me te pānga o ōna whāinga ki te tapeke whakahaere, te noho nama, me te tōpūtanga wāriu o ngā rawa mō ngā tau e toru kei te haere mai neke atu. He herenga ēnei whakamaunga i raro i te Public Finance Act 1989 (PFA).
Whāinga moni tūmatanui (wā-roa)
Ko ngā whāinga wā-roa a te Kāwanatanga mō ngā whakapaunga whakahaere, ngā moniwhiwhi whakahaere, te tapeke whakahaere, te noho nama me te tōpūtanga wāriu o ngā rawa, e herea ana e te PFA. Me hāngai tonu ngā whāinga ki ngā mātāpono tautuhi o te whakahaere moni tūmatanui tōtika e whakatakotoria ana i te PFA, ā, me hāngai tonu ki te wā kia 10 tau neke atu rānei.
Anganga moni tūmatanui
Ko te tirohanga o Te Tai Ōhanga o ngā mahinga ahumoni me te tūnga ahumoni o te Kāwanatanga i te tau ahumoni nei me ngā tau e whā e haere mai ana (te wā matapae). Ka whai wāhi ki te anganga ngā matapae o ngā tohu moni tūmatanui matua, pērā ki te moniwhiwhi mātāmua a te Karauna, ngā whakapaunga pūtea a te Karauna, te kaute whakahaere, OBEGAL, me tā te Karauna noho nama mātāmua more.
Pūrongo Rautaki Moni Tūmatanui
Ka herea te Minita Ahumoni e te Public Finance Act 1989 kia tāpae atu i tētahi pūrongo mō tā te Kāwanatanga rautaki moni tūmatanui ki te Whare Pāremata i te Rā Tahua. Me whakatakoto rawa tēnei i ngā whakamaunga moni tūmatanui wā-poto, ngā whāinga moni tūmatanui wā-roa, he rautaki moniwhiwhi, he rautaki whakahaere whakapaunga pūtea hoki, rawa hoki, taumahatanga hoki. Me whai wāhi rawa ki te pūrongo ngā matapae moni tūmatanui mō ngā tau 10 e haere mai nei neke atu.
Te wā matapae
Mō ngā aronga o ngā matapae a Te Tai Ōhanga ka whakaata tēnei i te tau nei me ngā tau e whā e haere mai ana.
Tapeke wāriu hokonga (GDP)
He inenga o te tāpiritanga-wāriu o ngā hautaonga me ngā ratonga katoa ka whakaputaina i roto i Aotearoa. Mā ngā panoni GDP e inehia ai te tipu haere, te raungaiti haere rānei o ngā mahi ōhanga, o ngā putanga rānei. Ka taea te ine i te GDP i runga i te tūāpapa o te whakapaunga moni, te whakaputanga rānei, ā, i runga hoki i ngā wāriu tūturu, wāriu mati rānei.
Kaupapa Ahumoni
He marohi kaupapa, he pāpātanga tōna ki te ahumoni, ka tāpaea ki ngā Minita i te tukanga tahua. Ko aua kaupapa ka whakaaetia, ka whakamanatia hoki e ngā Minita, ka pūrongotiai roto i ngā Whakarāpopototanga o ngā Kaupapa Ahumoni kei roto i ngā puka Tahua ka tukuna.
Imprest Supply Act
He Ture e aro ana kia tuku ki te Kāwanatanga i te mana taupua kia utua ngā whakapaunga moni, whakapaunga pūrawa hoki i mua i te whakaaetanga ki ngā marohi āmiki mō te whakapaunga mā tētahi Pire Tuaritanga.
Ngā tohu moni tūmatanui matua
He tohu ka whakamahia ki te ine i te ahunga whakamua o te rautaki moni tūmatanui a te Kāwanatanga, e ai ki ōna whāinga moni tūmatanui wā-roa, me ngā whakamaunga moni tūmatanui wā-poto.
Te Māpua Hunga Mahi
Te putanga mō ia waetahi mahi (ka inehia pea ngā tāuru hei hāora mahi, hei kaute o ngā kaimahi rānei).
Ōhanga whārahi
Ka hāngai ki te whaihua, te hangahanga, te whanonga me te whakatau-whakaaro o te ōhanga whānui.
Te tōpūtanga nama iho-Karauna
Ka whakarato pārongo te tōpūtanga nama iho-Karauna mō te toitūtanga o ngā ahumohi o te Kāwanatanga, ā, ka whakamahia e ētahi pokapū taurewa o tāwāhi hei whakatau i te mana taurewa o tētahi whenua. Ka whakaataria te nama mana-tuari tapeke me te tango i ngā rawa ahumoni Karauna mātāmua (hāunga ko ngā tōmuatanga me ngā rawa ahumoni ka puritia e Te Kaitiaki Tahua Penihana Kaumātua o Aotearoa). Ka kauparetia ngā tōmuatanga me ngā rawa ahumoni ka puritia e Te Kaitiaki Tahua Penihana Kaumātua o Aotearoa, nā te māngohe iti, ka hangā hoki, ka hangā rānei mō ngā take kaupapahere tūmatanui ka mahue mō ngā aronga e pā ana ki te ahumoni kāwanatanga.
Te tōpūtanga nama
Mā te tōpūtanga nama e whakarato pārongo mō te toitūtanga o ngā ahumoni o te Kāwanatanga. Ka whakaata te tōpūtanga nama i ngā mino Karauna matua me ngā mino hinonga Karauna (hāunga ko Kiwi Group Capital Limited), me te tango i ngā rawa ahumoni Karauna matua (tae ana ki ngā tōmuatanga). I konei ka whai wāhi ngā rawa ahumoni me ngā mino a Te Kaitiaki Tahua Penihana Kaumātua o Aotearoa.
Te tōpūtanga wāriu ka riro i te Karauna
Ka whakaata i te wāhanga o ngā rawa katoa me te tango i ngā taumahatanga o te Kāwanatanga ka riro i te Karauna. Ka mahue ngā pānga whai aronga tokoiti o aua rawa, taumahatanga hoki.
Toharite whakahaere
Kia tuaritia atu te pūtea i tētahi moni whakahaere, ka tangohia te rahi toharite ia tau mō te roanga o te wā matapae i te moni whakahaere.
Tapeke whakahaere
Ka whakaata i te OBEGAL (titiro ki raro nei) tāpiri mai ko ngā pikinga tapeke, me te tango i ngā moningaro. Ka whai wāhi ki te tapeke whakahaere ngā pikinga me ngā moningaro kāore i pūrongotia torotika hei nekehanga tōpūtanga wāriu. He mea whakaaweawe ngā pāpātanga o ngā pikinga me ngā ngaronga ki te tapeke whakahaere e te taurangi o te mākete i te wā-poto, me ngā whakahounga wāriu o ngā taumahatanga wā-roa.
Te tapeke whakahaere i mua i ngā pikinga me ngā moningaro (OBEGAL)
Ka whakaata i te tapeke whiwhinga a te Karauna, me te tango i te tapeke o ngā whakapaunga a te Karauna, hāunga ko te wāhanga ngā whai pānga teina. He pai ake pea te OBEGAL i te tapeke whakahaere hei inenga whaihua mō te tūāpapa kaitiakitanga nā te mea kāore ngā maneitanga o te mākete e whai wāhi ki te tātaitanga.
Te tapeke whakahaere i mua i ngā pikinga me ngā moningaro (OBEGALx)
Ka whakaata i te OBEGAL (titiro ki runga) hāunga ko ngā moniwhiwhi me ngā whakapaunga a Te Kaporeihana Āwhina Hunga Whara.
Ngā whakapaunga whakahaere
Ngā whakapaunga moni o ia rā (hei tauira, ko te takuhe tokoora, te utu mahi mō ngā kaimahi kāwanatanga, ngā utu ahumoni, te ū ki te waonga ā-motu te aha atu hoki) hāunga ko ngā whakapaunga pūrawa mō te hanga, te hoko mai rānei i ngā rawa ōkiko. I konei ka whai wāhi ngā mea moni-kore, pērā ki te hekenga wāriu o ngā rawa ōkiko.
Herenga takamua
Ko te tuari i te pūtea tāpiri ki tētahi tāpiritanga whakahaere ā-mua, i mua mai i whakataunga pūtea kē atu ka whakatauria mā te tukanga Tahua.
Tiro whakatare
Ka hāngai ngā tiro whakatare ki tua i te wā matapae rima-tau, ā, ka takea mai i ngā pūmāramarama ōhanga wā-roa, moni tūmatanui wā-roa hoki. Hei tauira, kei ngā tiro whakatare he pūmāramarama kāore he tāruarua ōhanga, he pāpātanga pikiutu tukipū, koremahi hoki.
Public Finance Act
Ko te Public Finance Act te ture e whakatakoto ana i ngā tūāpapa o te anga ture, mā reira te āheinga o te Kāwanatanga ki te mino pūtea, ki te whakapau pūtea tūmatanui rānei. Kei roto ngā herenga pūrongo hei whakaū i te mahea me te noho haepapa o ngā mahi a te Karauna e whakaaweawe ana i te ahumoni tūmatanui.
Whakaarotau anō
Kei roto i te tukanga Tahua, koinei te whakawhiti i ngā pūtea tūturu, mai i tētahi wāhi ki tētahi atu.
Moniwhiwhi
Ko te moniwhiwhi ka waihangatia e te kāwanatanga, tuatahi atu mā ngā tāke, ngā utu whakaeke, me utu kē atu.
Toenga Penapena
Ko tētahi whakahekenga o te utu, te whakapaunga rānei i ngā takenga me ngā heipūtanga kua tūtohua.
Kōmiti whiriwhiri
He kōmiti kua herea te tokomaha o ngā mema ki tētahi kaute iti noa. He kōmiti whiriwhiri ā-kaupapa te nuinga o ngā kōmiti, ā, kei tēnā, kei tēnā tōna ake kaupapa.
Whakatau Tata Āpiti
Ko tētahi puka kei roto rā ko ngā panoni katoa ki ngā Whakatau Tata mō tēnei tau ahumoni. Ka whakatēpuhia tēnei puka i te taha o te Pire (Whakatau Tata Āpiti) Tuaritanga ka whakatika i ngā tuaritanga mō tēnei tau.
Heipūtanga kua tūtohua
Ko te heipūtanga kua tūtohua he pūtea ka tāpuitia mō tētahi kaupapa motuhake, ā, ka puritia ki te pūtahi, arā, kāore e tuaritia hei takenga. Ka whakamahi pea Te Tai Ōhanga i ngā heipūtanga kua tūtohua hei mea kaupapahere i ngā wā he tūoho arumoni, he mea whakawhitiwhiti tonu ngā utu whakamutunga, ka tautokona rānei mā te pūtea engari arā tonu he mahi me oti i mua i te tuaritanga.
Moniwhiwhi tāke
Ko te whakawhāiti, ehara ko te inenga moni ukauka mō te tāke. He inenga o te tāke mō tētahi wā, ahakoa kua utua kētia, kāore anō kia utua rānei.
He pūtea wā-here
He pūtea ka riro mō tētahi wā-here anake, kāore hoki e whakaataria hei whakatairanga tonu i te takenga Tuari Pūtea.
Tapeke Karauna
Kei roto i tēnei te iho-Karauna (ka whakamāramatia ki runga) me ngā hinonga Karauna, hinonga Kāwanatanga me ngā hinonga ka whakahaeretia e te Government Reporting Entity (ka whakamāramatia i Te Whakahounga Ōhanga, Moni Tūmatanui hoki o te Tahua, arā, ko te BEFU).
Ngā Tuari Pūtea
He whakarōpūtanga tuaritanga tētahi Tuari Pūtea. Ko te huritao a te Pāremata i ngā ture e pā ana ki ngā haonga, ka whakarōpūngia ngā haonga ki roto i ngā ‘Tuari Pūtea’. Ko te tikanga, ka whakarōpūngia ngā tuaritanga o tētahi ‘Tuari Pūtea’ (hei tauira, kei roto i te Tuari Pūtea Hauora o Vote Health ngā tuaritanga katoa kei raro i te haepapa o te Minita o te Hauora).
Te mutunga-tau
Kei roto i ngā kauwhata me ngā ripanga o tēnei puka, ka rerekē te whakamahi i te angawā. Ahakoa ka hāngai ētahi o ngā ripanga ki te tau tāke (31 o Maehe), ko ētahi atu ka hāngai ki te mutunga o te tau ahumoni o te Kāwanatanga (30 o Hune). Ki te kore e kīia kētia mō ngā tau 2026/27, 2027 rānei, ka hāngai ki te tau ka mutu i te 30 o Hune.